Самые юные жертвы Аушвица

Судьба беременных женщин и детей во время первого эвакуационного перехода узников КЛ «Аушвиц» в январе 1945 г.

Хэлена Кубица, Не забудем их , Государственный Музей Аушвиц-Биркенау, Освенцим 2005

В конце колонны истощенных женщин-узниц, согнанных из бараков Биркенау, тащились больные и беременные, лишенные элементарной медицинской помощи. Эти исхудавшие, болезненные человеческие скелеты, прикрытые очень уж скромными одеждами, голодные уже многие месяцы, сжимая под мышкой булку черного черствого хлеба, с большим трудом брели по сугробам. Часто натыкались на замерзшие и засыпанные снегом трупы узников.

Я помню, как вечером первого дня мы подходили к какому-то селению. Перед нами зарисовывался темной силуэт холма, а на нем – осветленный дом.

Вдруг мы услышали крики узницы, которую настигли родовые боли. Мы не могли оказать ей никакой помощи, потому что у нас ничего не было, и, кроме того, нельзя было останавливаться. Мать беременной хотела остаться со своей рожающей дочерью, но ее оттолкнул эсэсовец, и она в отчаянии побрела в ряды колонны.

Девочка - узница КЛ Аушвиц

С моей подругой Хеленой Пахэцкой (№88202) мы жили надеждой, что беременная останется в этом рву и под прикрытием ночи сможет доползти до стоящего вдали дома, где наверняка найдется человек, который ей поможет.


Однако гитлеровские преступники не помиловали даже роженицы! Пройдя несколько шагов, мы услышали выстрелы эсэсовца, который убил ее и еще не родившегося ребенка. Это было для нас – особенно для беременных – ужасным потрясением!!!

Источник: АРМАВ. Комплекс свидетельств, т. 91, к. 10. Сообщение бывшей узницы КЛ Аушвиц № 87947 Алины Целеменцкой-Наценжек, которая сама, будучи беременной, была отправлена в пеший переход.

18 января, вечером, когда в отдалении уже хорошо было слышно глухие отзвуки фронтовой артиллерии, нашу колонну, смешанную с взрослыми узниками, гнали к лагерю I в Освенциме. По пути возле караульной у ворот горели костры из документации убитых; жгли так называемых тотенмельдунги (книги смерти). (…) В морозную осыпанную искрами январскую ночь поход смерти отправился по силезской дороге на запад, под конвоем идущих по бокам колонны эсэсовцев с автоматами в руках. Пройдя несколько километров, по обочинам дороги мы все чаще начали встречать трупы убитых женщин, ведь перед нами гнали узниц, и тех, у которых не было сил продолжать путь, застрелили на дороге. (…)

Утром поход продолжился. До сих пор у меня перед глазами стоит шокирующий вид лежащей поперек шоссе женщины с раздробленным черепом. Нам приходилось перескакивать через нее, а военные автомобили проезжали просто по телу. (…)

После дневного перехода вечером нас согнали в большой сарай, где, смертельно уставшие, мы заснули каменным сном. Еще было темно, когда на следующее утро нас подняли дальше в дорогу. Мне было очень трудно обуть на ноги промерзшие ботинки, это стоило больших усилий. И опять длинная колонна оборванцев брела по заснеженной силезской дороге на протяжении целого дня, останавливаясь два или три раза для короткой передышки. Ночь мы провели также в каком-то сарае, чтобы чуть свет отправиться дальше.

Мальчик - узниик КЛ Аушвиц

Во второй половине дня добрели к маленькой железнодорожной станции (вероятно, Водзислав) и здесь, после того как мы прошли пешком около 80 километров, нас погрузили по 100 человек в открытые полувагоны. (…) Только поздней ночью эшелон отправился в путь, но заехал не слишком далеко; вскоре он остановился на какое-то время, а потом на протяжении нескольких часов ехал в противоположном направлении. На следующий день поезд не продвинулся ни на километр. Ночью он повторил тот же маневр, что и накануне. Днем ситуация опять же не изменилась.

Мы осознавали трагизм своей ситуации, у многих из нас уже не было ни куска хлеба, по вагонам ходили эсэсовцы и спрашивали: «Wieviel Tote?» Мы думали, не лучше ли будет выскочить из вагона и погибнуть от пули, чем умереть голодной смертью. Наконец ночью поезд двинулся и утром, на седьмой день эвакуации остановился на большой станции на территории Чехословакии (Богумин). Здесь жители города бросили нам в вагон несколько булок хлеба, что ощутимо подкрепило наши силы. В тот же день эшелон двигался полным ходом, настроение у нас улучшилось, и через несколько часов мы уже находились на территории Австрии. (…) 25 января 1945 года во второй половине дня поезд прибыл на станцию Маутхаузен. Мы с трудом повыползали из вагонов и двинулись через город в трудный путь под гору в сторону лагеря, при этом нас оплевывала и забрасывала снежками коричневая молодежь из Гитлерюгенда.

Источник: Лех Шавловский, Из жизни варшавских детей в гитлеровских лагерях // Пшегленд Лекарски – Освенцим, 1972, №1, С.161-162. Воспоминания 12-летнего мальчика Лешека Шавловского, бывшего узника концентрационных лагерей: Аушвиц-Биркенау № 192799, Маутхаузен и Мельк.


Фотографии: Дети, освобожденные в КЛ «Аушвиц» 27.01.1945 года. Фотографии, сделанные сразу же после освобождения лагеря, показывают спасенных детей, сохранившиеся лагерные объекты, связанные с их судьбой, а также вещи убитых детей.

Fotografie wykonane w Brzezince przez nieznanego z nazwiska operatora radzieckiego na przełomie stycznia i lutego. Przedstawiają niezidentyfikowane dzieci w baraku nr 2, na terenie odcinka BIIe. W baraku tym, tuż przed wyzwoleniem, najwięcej było dzieci żydowskich. Były tam też dzieci polskie i rosyjskie (patrz dokument dalej). Zdjęcia z Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Instytut Pamięci Narodowej. Fotografie wykonane w Brzezince przez nieznanego z nazwiska operatora radzieckiego na przełomie stycznia i lutego. Przedstawiają niezidentyfikowane dzieci w baraku nr 2, na terenie odcinka BIIe. W baraku tym, tuż przed wyzwoleniem, najwięcej było dzieci żydowskich. Były tam też dzieci polskie i rosyjskie (patrz dokument dalej). Zdjęcia z Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Instytut Pamięci Narodowej. Fotografie wykonane w Brzezince przez nieznanego z nazwiska operatora radzieckiego na przełomie stycznia i lutego. Przedstawiają niezidentyfikowane dzieci w baraku nr 2, na terenie odcinka BIIe. W baraku tym, tuż przed wyzwoleniem, najwięcej było dzieci żydowskich. Były tam też dzieci polskie i rosyjskie (patrz dokument dalej). Zdjęcia z Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Instytut Pamięci Narodowej. Fotografie wykonane w Brzezince przez nieznanego z nazwiska operatora radzieckiego na przełomie stycznia i lutego. Przedstawiają niezidentyfikowane dzieci w baraku nr 2, na terenie odcinka BIIe. W baraku tym, tuż przed wyzwoleniem, najwięcej było dzieci żydowskich. Były tam też dzieci polskie i rosyjskie (patrz dokument dalej). Zdjęcia z Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Instytut Pamięci Narodowej.
Fotografie wykonane w Brzezince przez nieznanego z nazwiska operatora radzieckiego na przełomie stycznia i lutego. Przedstawiają niezidentyfikowane dzieci w baraku nr 2, na terenie odcinka BIIe. W baraku tym, tuż przed wyzwoleniem, najwięcej było dzieci żydowskich. Były tam też dzieci polskie i rosyjskie (patrz dokument dalej). Zdjęcia z Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Instytut Pamięci Narodowej. Fotografie wykonane w Brzezince przez nieznanego z nazwiska operatora radzieckiego na przełomie stycznia i lutego. Przedstawiają niezidentyfikowane dzieci w baraku nr 2, na terenie odcinka BIIe. W baraku tym, tuż przed wyzwoleniem, najwięcej było dzieci żydowskich. Były tam też dzieci polskie i rosyjskie (patrz dokument dalej). Zdjęcia z Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Instytut Pamięci Narodowej. Fotografie wykonane w Brzezince przez nieznanego z nazwiska operatora radzieckiego na przełomie stycznia i lutego. Przedstawiają niezidentyfikowane dzieci w baraku nr 2, na terenie odcinka BIIe. W baraku tym, tuż przed wyzwoleniem, najwięcej było dzieci żydowskich. Były tam też dzieci polskie i rosyjskie (patrz dokument dalej). Zdjęcia z Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Instytut Pamięci Narodowej. Fotografie wykonane w Brzezince przez nieznanego z nazwiska operatora radzieckiego na przełomie stycznia i lutego. Przedstawiają niezidentyfikowane dzieci w baraku nr 2, na terenie odcinka BIIe. W baraku tym, tuż przed wyzwoleniem, najwięcej było dzieci żydowskich. Były tam też dzieci polskie i rosyjskie (patrz dokument dalej). Zdjęcia z Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Instytut Pamięci Narodowej.
Fotografie wykonane w Brzezince przez nieznanego z nazwiska operatora radzieckiego na przełomie stycznia i lutego. Przedstawiają niezidentyfikowane dzieci w baraku nr 2, na terenie odcinka BIIe. W baraku tym, tuż przed wyzwoleniem, najwięcej było dzieci żydowskich. Były tam też dzieci polskie i rosyjskie (patrz dokument dalej). Zdjęcia z Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu. Instytut Pamięci Narodowej. Stan więźniarek i dzieci w poszczególnych barakach obozu kobiecego w Birkenau (sektor BIIe) w dniu 26.01.1945 r. Jest to jedna ze stron notatnika prowadzonego od 17 do 27.01.1945 r. przez więźniarkę Stanisławę Jankowską, która została wybrana przez pozostałe więźniarki na starszą obozu (Lagerälteste). Katarzyna Beer vel Katarina Beerová - Żydówka ze Słowacji, ur. 30.01.1937 r. w Zvoleniu. Przed deportacją do obozu mieszkała z rodziną w Bratysławie. Skierowana została do KL Auschwitz 03.11.1944 r. z matką Magdaleną i ojcem Pavlem transportem Żydów słowackich z obozu Sered. Był to pierwszy transport, który przybył po wydaniu rozkazu o zaprzestaniu zabijania Żydów w komorach gazowych. Wszystkich z transportu (w sumie 900 osób): dzieci, kobiety i mężczyzn, bez selekcji na rampie, umieszczono w obozie. Dziewczynka została oznaczona numerem A-26857, matka A-26856. Matkę wywieziono z obozu już w listopadzie 1944 r. do KL Buchenwald, podobóz Lippstadt, skąd powróciła po wojnie do domu. Ojciec zginął. Zdjęcie wykonane zostało w końcu stycznia 1945 r. przez operatora radzieckiego w byłym obozie w Birkenau. Katarzyna Beer przed barakiem w Birkenau (sektor BIIe), gdzie była do wyzwolenia. Zdjęcie z końca stycznia 1945 r.
Iwan Dudnik - Rosjanin, w chwili wyzwolenia w wieku lat 15. Pobyt w obozie doprowadził go do obłędu. Fotografię wykonał 14.02.1945 r. rosyjski operator R. Mazelew. Oryginał w Rosyjskim Państwowym Archiwum Kinofotodokumentów w Krasnogorsku. Na fotografii w grupie wyzwolonych więźniów, w pierwszym rzędzie od prawej, rozpoznał się Jiři Steiner - Żyd z Czech, ur. 20.05.1929 r. w Pradze. Do KL Auschwitz został deportowany z bratem-bliźniakiem Zdenkiem i rodzicami, we wrześniu 1943 r. Skierowano ich do obozu rodzinnego dla Żydów z getta w Terezinie (sektor BIIb). W obozie obaj chłopcy stali się ofiarami eksperymentów lekarza SS, dra Josefa Mengelego, dlatego podczas pierwszego etapu likwidacji tego obozu, w marcu 1944 r., pozostawiono ich przy życiu. Ich rodzice zginęli 08.03.1944 r. w komorze gazowej. W momencie wyzwolenia 15-letni Jiři ważył 28 kg przy wzroście 130 cm. Po wyzwoleniu, w marcu 1945 r. chłopcy powrócili do Czechosłowacji. Zdjęcie wykonano zaraz po wkroczeniu do obozu macierzystego - Auschwitz I - żołnierzy radzieckich. Więźniowie - dorośli i dzieci - opuszczają obóz Birkenau. Fotografia pochodzi z dokumentalnej kroniki filmowej z wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau, nakręconej przez operatorów I Frontu Ukraińskiego.
Oleg Mandić (z lewej) - Jugosłowianin, ur. 05.04.1933 r. w Susak, deportowany do KL Auschwitz 14.07.1944 r. razem z matką Newenką i babką Olgą (także na fotografii), transportem więźniów z Triestu. Powodem ich aresztowania była działalność ojca i dziadka chłopca, którzy byli w partyzantami J.B. Tity. Ojciec, dr Oleg Mandić, był ponadto członkiem jugosłowiańskiego rządu. W obozie chłopca oznaczono numerem 189488, matkę 82605, babkę 82606. W marcu, na specjalny rozkaz członka Rady Obrony ZSRR Nikołaja A. Bułganina, zostali przewiezieni z Oświęcimia (z Krakowa samolotem) do Moskwy i tam przekazani misji jugosłowiańskiej. Dzieci wyzwolone w obozie Birkenau. Fotografie pochodzą z dokumentalnej kroniki filmowej oraz ze zbiorów Muzeum Wojskowo-Medycznego w Sankt Petersburgu. Wykonano je na przełomie lutego i marca 1945 r. na terenie byłego obozu macierzystego Auschwitz I przez ekipę filmową I Frontu Ukraińskiego.
Dzieci wyzwolone w obozie Birkenau. Fotografie pochodzą z dokumentalnej kroniki filmowej oraz ze zbiorów Muzeum Wojskowo-Medycznego w Sankt Petersburgu. Wykonano je na przełomie lutego i marca 1945 r. na terenie byłego obozu macierzystego Auschwitz I przez ekipę filmową I Frontu Ukraińskiego. Dzieci wyzwolone w obozie Birkenau. Fotografie pochodzą z dokumentalnej kroniki filmowej oraz ze zbiorów Muzeum Wojskowo-Medycznego w Sankt Petersburgu. Wykonano je na przełomie lutego i marca 1945 r. na terenie byłego obozu macierzystego Auschwitz I przez ekipę filmową I Frontu Ukraińskiego. Dzieci wyzwolone w obozie Birkenau. Fotografie pochodzą z dokumentalnej kroniki filmowej oraz ze zbiorów Muzeum Wojskowo-Medycznego w Sankt Petersburgu. Wykonano je na przełomie lutego i marca 1945 r. na terenie byłego obozu macierzystego Auschwitz I przez ekipę filmową I Frontu Ukraińskiego.
Dzieci wyzwolone w obozie Birkenau. Fotografie pochodzą z dokumentalnej kroniki filmowej oraz ze zbiorów Muzeum Wojskowo-Medycznego w Sankt Petersburgu. Wykonano je na przełomie lutego i marca 1945 r. na terenie byłego obozu macierzystego Auschwitz I przez ekipę filmową I Frontu Ukraińskiego. Dzieci wyzwolone w obozie Birkenau. Fotografie pochodzą z dokumentalnej kroniki filmowej oraz ze zbiorów Muzeum Wojskowo-Medycznego w Sankt Petersburgu. Wykonano je na przełomie lutego i marca 1945 r. na terenie byłego obozu macierzystego Auschwitz I przez ekipę filmową I Frontu Ukraińskiego. Dzieci wyzwolone w obozie Birkenau. Fotografie pochodzą z dokumentalnej kroniki filmowej oraz ze zbiorów Muzeum Wojskowo-Medycznego w Sankt Petersburgu. Wykonano je na przełomie lutego i marca 1945 r. na terenie byłego obozu macierzystego Auschwitz I przez ekipę filmową I Frontu Ukraińskiego.
Dzieci wyzwolone w obozie Birkenau. Fotografie pochodzą z dokumentalnej kroniki filmowej oraz ze zbiorów Muzeum Wojskowo-Medycznego w Sankt Petersburgu. Wykonano je na przełomie lutego i marca 1945 r. na terenie byłego obozu macierzystego Auschwitz I przez ekipę filmową I Frontu Ukraińskiego. Henryk Sytner - Żyd z Polski, ur. 29.01.1937 r. w Kaliszu, skierowany do KL Auschwitz 31.07.1943 r. wraz z ojcem Leonem i matką Leokadią z obozu pracy dla Żydów w Pionkach. W obozie został oznaczony numerem B-1157. Wyzwolenia doczekał w KL Auschwitz. Ojciec zginął w obozie Gross-Rosen, po przeniesieniu z Auschwitz, matka przeżyła ewakuację obozu i wróciła do Polski w 1946 r. Henryk Sytner (w drugim rzędzie, drugi z prawej, chłopiec w czapce) wśród wyzwolonych dzieci.
Dziewczynka z lewej to prawdopodobnie Tova Grossman - Żydówka z Polski, lat około 6, pochodząca z Tomaszowa Mazowieckiego. Do KL Auschwitz deportowano ją 30.07.1944 r. z obozu pracy dla Żydów w Starachowicach. Chłopiec w ostatnim rzędzie z prawej to prawdopodobnie Mano Adler (obecne nazwisko Marck Berkovitz) - Żyd z Czechosłowacji, ur. 15.02.1932 r., deportowany do KL Auschwitz w kwietniu 1944 r. z miejscowości Slatynsky Dolly k. Sighet razem z matką, bliźniaczą siostrą Feige (Fanny) oraz dalszą rodziną. W obozie został oznaczony numerem A-7739, siostra A-6029. Oboje z siostrą byli poddawani eksperymentom przez lekarza SS dra Josefa Mengelego. Matka zginęła w Auschwitz. Alice Ziemlich (z nakrytą głową), ur. 13.03.1930 r., oraz Gertruda Mangel, ur. 14.08.1932 r. - Żydówki ze Słowacji. Deportowane do KL Auschwitz 03.11.1944 r. z Seredu na Słowacji. Alice została oznaczona numerem A-27218, a Gertruda A-27165. W obozie Gertrudę ukarano tzw. karną stójką, musiała stać na mrozie bez obuwia przez 12 godzin, natomiast Alice odmroziła nogi podczas pracy. W czasie przeprowadzenia oględzin lekarskich po wyzwoleniu obozu stwierdzono u Alice odmrożenie II stopnia, natomiast u Gertrudy odmrożenie III stopnia. Zdjęcia pochodzą z Kroniki Wyzwolenia oraz z Centralnego Archiwum ZSRR. Archiwum Muzeum otrzymało je w 1958 r. Odmrożone stopy Alice Ziemlich i Gertrudy Mangel.
Jedna z dwóch sióstr (z trojaczek) Lustig-Braver - Żydówka z Węgier, ur. 22.12.1942 r. Siostry: Eva, oznaczona numerem A-5121, Agnes, oznaczona numerem A-5122 i Judith, oznaczona numerem A-5123, deportowane były do KL Auschwitz w maju 1944 r. z matką Ester, transportem Żydów z Węgier. W obozie poddawane były eksperymentom medycznym przez dra J. Mengelego, po których Eva zmarła. Agnes zmarła już po wyzwoleniu, 04.04.1945 r., w szpitalu PCK. Przeżyła jedynie Judith z matką. Po oględzinach lekarskich stwierdzono u dziewczynki >ogólne wyczerpanie III stopnia oraz koklusz<. Być może iż na fotografii jest Agnes. Około dwuletnie dziecko, o nieustalonej płci i narodowości, wyzwolone w obozie. Josef Hajman lub Tajman - Żyd ze Słowacji, lat 4. Deportowany do KL Auschwitz 03.11.1944 r. z Seredu. W obozie został oznaczony numerem B-14095. Podczas oględzin lekarskich przeprowadzonych po wyzwoleniu stwierdzono u niego ogólne wyczerpanie III stopnia, szkorbut oraz wewnętrzny wylew krwi. Zmarł 30.03.1945 r. Benkel (Benkiel) Feinod lub Fajwel - Żyd z Polski, lat 17. Deportowany do KL Auschwitz w sierpniu 1944 r. z Łodzi. 21.08.1944 r. oznaczony został numerem B-7576. Na czas kwarantanny osadzono go w obozie przejściowym dla Żydów (sektor BIIe). Tam postrzelony został w głowę przez wartownika, gdyż zbliżył się do ogrodzenia obozowego, aby podać kawałek chleba kobiecie z sąsiedniego obozu. Podczas oględzin lekarskich stwierdzono u niego prawostronny centralny paraliż górnej i dolnej kończyny.
Benkel (Benkiel) Feinod lub Fajwel - Żyd z Polski, lat 17. Deportowany do KL Auschwitz w sierpniu 1944 r. z Łodzi. 21.08.1944 r. oznaczony został numerem B-7576. Na czas kwarantanny osadzono go w obozie przejściowym dla Żydów (sektor BIIe). Tam postrzelony został w głowę przez wartownika, gdyż zbliżył się do ogrodzenia obozowego, aby podać kawałek chleba kobiecie z sąsiedniego obozu. Podczas oględzin lekarskich stwierdzono u niego prawostronny centralny paraliż górnej i dolnej kończyny. Judith Rosenbaum - Żydówka z Węgier, ur. 25.03.1934 r., deportowana razem z siostrą bliźniaczką, Ruth, do KL Auschwitz 01.06.1944 r. Podczas selekcji wybrano je, razem z innymi bliźniętami, do obozu jako materiał doświadczalny dla Mengelego. W obozie Judith została oznaczona numerem A-7055, a Ruth numerem A-7054. Obie doczekały wyzwolenia, lecz 23.03.1945 r. Ruth zmarła wskutek komplikacji po amputacji stóp. W czasie karnej stójki (12 godzin na mrozie, bez obuwia), którą dzieci zostały ukarane za brak podczas apelu jednego z nich, Ruth odmroziła sobie stopy i trzeba było je amputować. Paweł (Pałko) Blum - Żyd z Czechosłowacji, ur. w 1938 r., do KL Auschwitz deportowany 03.11.1944 r. z rodzicami z Seredu. W obozie oznaczony numerem B-13979, ojciec Juliusz numerem B-13980. Numer matki Jany nie jest znany. Matka została wywieziona do obozu w Niemczech, skąd prawdopodobnie już nie wróciła. Ojciec z Pawłem pozostali w KL Auschwitz do wyzwolenia.  István (Stephen) Bleyer - Żyd z Węgier, ur. 22.11.1930 r. w Komádi. Deportowany do KL Auschwitz 01.07.1944 z getta Nagyvárad, transportem Żydów z Węgier. W obozie został oznaczony numerem B-14615.
Zwłoki dziecka nieznanego z nazwiska. Fotografia wykonana na terenie Birkenau zaraz po wyzwoleniu, w styczniu-lutym 1945 r. Zdjęcia wykonane wiosną 1945 r. w czasie sekcji zwłok, prowadzonej przez radziecką i polską Komisję do Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. Zdjęcia wykonane wiosną 1945 r. w czasie sekcji zwłok, prowadzonej przez radziecką i polską Komisję do Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. Zdjęcia wykonane wiosną 1945 r. w czasie sekcji zwłok, prowadzonej przez radziecką i polską Komisję do Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce.
Zdjęcia wykonane wiosną 1945 r. w czasie sekcji zwłok, prowadzonej przez radziecką i polską Komisję do Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. Zwłoki matki z noworodkiem w zbiorowej mogile. Kadr z kroniki wyzwolenia obozu.


Места памяти: Аушвиц | Бэлжец | Гросс Розен | Хэлмно | Майданэк | Собибор | Штуттхоф | Треблинка
Узнай больше: Aktion Reinhard Camps | Remembering Catastrophe: Nazi Camps Today
Центр исследований геноцида еврейского народа / Polish Center for Holocaust Research | Committee on Conscience USHMM


Молодежь о прошлом и будущем Концепция: Стефан Вильканович; редакция: Мария Остерва-Чэкай;
графическая обработка: Марек Тоболевски; корректирование: Сильвия Гайовник; перевод: Юстына Пёнтковска-Осиньска, Томаш Поникло (английский),
Катажина Копец, (немецкий), Анджей Рынкар, Єлиза Каспжак (французский), Бюро переводов PRZEKŁADY.PL (русский).
Использовано графический сервис "Кёльн 2005" (Центр диалога и молитвы в Освенциме), Хэлена Кубица "Не забудем их " (Государственный Музей Аушвиц-Биркенау, Освенцим 2005),
"Люди доброй воли " под. ред. Хенриха Сьвебоцкого (Государственный Музей Аушвиц-Биркенау, Освенцим 2005),
архив кинофильмов Лешека Стафиньского (Краков).

Copyright © 2006 Фонд Христианской Культуры «ЗНАК»