English version / Wersja polska

[Wydarzenia][Przegląd prasy][Punkt widzenia][Książki][Ludzie][Studia i dokumenty][Sylwa]
  Studia i dokumenty > Krakowskie getto
 



Wezwanie do współodpowiedzial- ności za Ziemię Świętą ogłoszone przez polskich chrześcijan, muzułmanów i Żydów 12 kwietnia 2002.

więcej
Deutsch
Français



Centrum Kultury Żydowskiej
Centrum Kultury Żydowskiej w Krakowie - program na maj.

więcej




  STUDIA I DOKUMENTY

Krakowskie getto
Marek Tobolewski

18.03.2003/MT

W momencie wybuchu II wojny światowej w Krakowie żyło około 60 tys. Żydów. Była to czwarta co do wielkości żydowska społeczność w Polsce. Choć od 1867 r. oficjalnie zezwolono Żydom na osiedlanie się na terenie całego miasta, większość z nich pozostała na Kazimierzu, stanowiącym dziś główny punkt na mapie "żydowskiego Krakowa". Nie wszyscy jednak wiedzą, że w czasie II wojny Niemcy urządzili getto nie na Kazimierzu, lecz w położonej na prawym brzegu Wisły dzielnicy Podgórze.

Krakowskie getto w 1941 r.
Krakowskie getto w 1941 r.

Wojska niemieckie wkroczyły do Krakowa 6 września 1939 r. Już kilka dni później rozpoczęły się represje wobec Żydów, z czasem coraz bardziej przybierające na sile. Okupanci stopniowo wprowadzali kolejne zakazy i nakazy. Wyznawcy judaizmu nie mogli się modlić w synagogach, a żydowskim lekarzom i prawnikom nie wolno było świadczyć usług dla Aryjczyków. Wkrótce Żydom zabroniono uboju rytualnego, korzystania ze środków transportu oraz wstępu na Rynek i obszar w obrębie Plant. Ich majątki były konfiskowane, likwidowano szkolnictwo, a cmentarze i miejsca kultu zostały zbezczeszczone. Od 1 grudnia 1939 r. każdy Żyd powyżej 12 roku życia miał nosić na ręce opaskę z Gwiazdą Dawida. Gmina żydowska rozprowadziła blisko 55 tys. takich opasek.

Kraków stał się siedzibą władz powołanego przez nazistów tworu administracyjnego zwanego Generalnym Gubernatorstwem. Rezydujący w mieście gubernator Hans Frank pragnął, by stolica GG we "wzorcowy" sposób uporała się z "problemem" Żydów. W drugiej połowie 1940 r. rozpoczęły się masowe wysiedlenia na wschód, do dystryktu lubelskiego. Większość z kilkudziesięciu tysięcy wypędzonych w ten sposób Żydów w latach 1942-1943 wymordowano w obozach w Bełżcu, Sobiborze i Treblince.

3 marca 1941 r. utworzono w Krakowie getto żydowskie. Znajdowało się ono w dzielnicy Podgórze i zajmowało około 20 hektarów powierzchni, na których znalazło się 15 ulic lub ich fragmentów i 320 domów - głównie parterowych i jednopiętrowych. Granice getta stanowiły Rynek Podgórski, Krzemionki oraz ulice Traugutta, Kącik, Nadwiślańska, Wita Stwosza i Brodzińskiego. Cała dzielnica została otoczona drutem kolczastym, który z czasem zastąpiono drewnianym parkanem, a w kilku miejscach - murem o charakterystycznym zwieńczeniu przypominającym macewy. Okna domów, wychodzące na stronę aryjską, były zakratowane lub zamurowane. Do środka prowadziły cztery bramy: przy Rynku Podgórskim, na ul. Limanowskiego, w poprzek ul. Lwowskiej i na pl. Zgody. Przez getto przebiegały dwie linie tramwajowe, jednak na terenie dzielnicy zamkniętej nie było przystanków i żaden z tramwajów nie zatrzymywał się w jej obrębie.

Do getta przesiedlono resztę Żydów z Kazimierza oraz innych krakowskich dzielnic. Tam, gdzie wcześniej mieszkało około 3,5 tys. osób, teraz stłoczono ponad 16 tys. ludzi. Kolejnych kilka tysięcy trafiło do getta jesienią 1941 r., gdy Niemcy w granice administracyjne Krakowa włączyli okoliczne wsie. 15 X 1941 r. dzielnica stała się formalnie dzielnicą zamkniętą: za jej opuszczenie bez stosownej przepustki groziła kara śmierci. Podobnie mieli być karani wszyscy Żydzi zatrzymani poza granicami getta.

Roman Polański wspomina, że większość społeczeństwa getta stanowili Żydzi zupełnie zasymilowani, fizycznie i językowo nie odróżniający się specjalnie od reszty mieszkańców Krakowa. Bardzo mało było chasydów, wiele osób obchodziło święta bożonarodzeniowe, a jidysz - jak mówi Polański - można było usłyszeć nie częściej niż dziś na Kazimierzu.

Życie po "żydowskiej stronie" organizowały wciąż działające instytucje: gmina wyznaniowa z powolną Niemcom Radą (Judenrat), szpitale, samopomoc społeczna, dom dziecka. Porządku i bezpieczeństwa za murami strzec miała policja żydowska, Ordnungdiensts (OD), która w rzeczywistości ślepo wykonywała rozkazy okupantów. Ludność getta zatrudniano w warsztatach i przy robotach publicznych. Od końca 1942 r. decyzją Hansa Franka zdolnych do pracy Żydów uznano za więźniów, w związku z czym mogli być zatrudniani bez wynagrodzenia.

Jedynym aryjczykiem, który pozostał w krakowskim getcie do końca jego istnienia, był Tadeusz Pankiewicz, właściciel Apteki "Pod Orłem". Żydowskim mieszkańcom dzielnicy dostarczał leki i żywność, jego apteka była punktem zaopatrzenia w lewe dokumenty i wymiany informacji, a także miejscem spotkań. W Krakowie działał lokalny komitet Rady Pomocy Żydom "Żegota", na którego czele stał działacz PPS Stanisław Dobrowolski. Dzięki pomocy Żegoty kilkuset ludziom udało się uciec z getta. Wiele osób zawdzięczało uratowanie życia wsparciu Oskara Schindlera, szeroko znanego dzięki filmowi Stevena Spielberga "Lista Schindlera". Pobyt w krakowskim getcie udało się przeżyć m.in. Romanowi Polańskiemu, Ryszardowi Horowitzowi, Romie Ligockiej, Stelli Mueller i Miriam Akavii.

Od momentu powstania getta działalność rozpoczął w nim żydowski ruch oporu. Większość jego działań zorientowana była na akcje edukacyjne i pomoc dla najbardziej potrzebujących, funkcjonowała też jednak Żydowska Organizacja Bojowa, która próbowała podjmować walkę zbrojną. Ze względu na niewielkie rozmiary krakowskiej dzielnicy zamkniętej, bojowcy ŻOB przyjęli taktykę atakowania niemieckich celów po aryjskiej stronie muru. Do ich najbardziej znanych akcji należy przeprowadzony wspólnie z członkami Gwardii Ludowej w grudniu 1942 r. zamach bombowy na kawiarnię Cyganeria, miejsce spotkań niemieckich oficerów. W jego wyniku zabitych zostało 11 Niemców, a kolejnych kilkunastu odniosło rany.

W 1942 r. Niemcy zaczęli przeprowadzili w getcie dwie wielkie akcje wysiedleńcze. 4 czerwca podczas selekcji wśród przeznaczonych do wywiezienia zamordowano ponad 100 osób, w tym pieśniarza Mordechaja Gebirtiga i malarza Abrahama Neumana. Około 7 tys. odtransportowano ze stacji kolejowej w Prokocimiu do obozu zagłady w Bełżcu. Po zakończeniu akcji czerwcowej obszar getta zmniejszono o blisko połowę: teraz jego południową granicę wyznaczała ulica Limanowskiego.

Kolejna fala wywózek miała miejsce 27 i 28 października i była jeszcze bardziej okrutna, objęła bowiem chorych ze szpitala i dzieci z sierocińca. Kilkaset osób zamordowano na miejscu, a około 4,5 tys. wywieziono do Bełżca. Teren getta znów został zmniejszony - granicą stała się ulica Lwowska. Pod koniec roku getto podzielono na dwie części - "A", gdzie przebywali zdolni do pracy, i "B", której mieszkańcy - dzieci, starsi i chorzy - byli skazani na zagładę.

13 marca 1943 r. Julian Scherner, dowódca SS i policji, zarządził ostateczną likwidację krakowskiego getta. Rankiem Niemcy przystąpili do wyprowadzenia około 6 tys. mieszkańców getta "A" do obozu koncentracyjnego w Krakowie. Dzień później zlikwidowano getto "B", wywożąc 2 tys. osób do Auschwitz-Birkenau (był to jedyny transport Żydów krakowskich do Oświęcimia), a pozostałe 1 tys. osób wymordowano na pl. Zgody i przylegających do niego ulicach.

Jeszcze blisko pół roku trwało likwidowanie pozostałości dzielnicy żydowskiej. We wrześniu 1943 zdjęto drut kolczasty i zburzono mur. Do opustoszałego getta wprowadzili się nowi mieszkańcy, głównie krakowska biedota. Likwidacją pozostałości po getcie zajmowali się przedstawiciele Judenratu i funkcjonariusze OD. Gdy wypełnili to zadanie, przestali być Niemcom potrzebni. W nocy z 14 na 15 grudnia wywiezieno ich do Płaszowa, gdzie zostali rozstrzelani.



 
do druku poleć stronę

Fundacja Kultury Chrześcijańskiej ZNAK

Polska Rada Chrześcijan i Żydów

Serwis internetowy EURODIALOG


Zamów nasz newsletter










Indeks nazwisk / Indeks tematów
Wydarzenia / Przegląd prasy / Punkt widzenia / Książki / Ludzie / Studia i dokumenty / Sylwa
O nas / E-Mail
 
Copyright © FKCh "ZNAK" - 1999-2003