English version / Wersja polska

[Wydarzenia][Przegląd prasy][Punkt widzenia][Książki][Ludzie][Studia i dokumenty][Sylwa]
  Ludzie > Per Anger. Sprawiedliw...
 



Wezwanie do współodpowiedzial- ności za Ziemię Świętą ogłoszone przez polskich chrześcijan, muzułmanów i Żydów 12 kwietnia 2002.

więcej
Deutsch
Français



polecamy
Pamięć Shoah - współczesne reprezentacje - Ogólnopolska konferencja naukowa, Łódź 12-14 maja 2003.

więcej



Centrum Kultury Żydowskiej
Centrum Kultury Żydowskiej w Krakowie - program na maj.

więcej




  LUDZIE

Per Anger. Sprawiedliwy dyplomata
Marek Tobolewski

09.09.2002/MT

Per Anger urodził się 7 grudnia 1913 roku w Goeteborgu. Po studiach w Sztokholmie i Uppsali w 1940 r. rozpoczął karierę w służbie dyplomatycznej. Początkowo pracował na placówce w Berlinie, skąd nadał do Sztokholmu zaszyfrowany telegram z informacją o planach niemieckiej inwazji na Danię i Norwegię.

Per Anger 1913-2002
Per Anger 1913-2002

W 1942 roku Anger został skierowany do pracy w szwedzkiej ambasadzie w Budapeszcie. W tym czasie Węgry były względnie niezależnym satelitą niemieckim, a tutejsi Żydzi, choć nie mieli pełni praw obywatelskich, znajdowali się w znacznie lepszej sytuacji niż ich rodacy w innych państwach Europy okupowanych przez III Rzeszę bądź z nią sprzymierzonych. Schronienie wśród społeczności żydowskiej na Węgrzech znalazło wielu polskich Żydów, którym udało się uciec z Polski podbitej przez nazistów.

Alians niemiecko-węgierski został zerwany, gdy po klęsce wojsk Rzeszy pod Stalingradem przywódcy Węgier podjęli działania na rzecz podpisania separatystycznego pokoju z aliantami. 19 marca 1944 r. nad Dunaj wkroczyły niemieckie wojska. Rozpoczęły się prześladowania: naziści przystąpili do realizacji planów "ostatecznego rozwiązania".

Per Anger zorientował się, że wejście Niemców na Węgry oznacza systematyczną eksterminację Żydów. Od tej pory niemal całkowicie poświęcił się próbom ratowania ich od śmierci, zaniedbując swoje dotychczasowe obowiązki związane z handlem międzynarodowym.

Wkrótce rozpoczęło się wydawanie Żydom tymczasowych paszportów szwedzkich. Teoretycznie dokumenty te służyć miały jedynie potwierdzeniu tożsamości obywateli Królestwa Szwecji, którym podczas zagranicznych podróży zdarzyło się utracić paszport. Wydawanie ich cudzoziemcom było nielegalne. Łącznie jednak wystawiono ponad 700 takich zaświadczeń. Ich właściciele traktowani byli jako Szwedzi, nie musieli nosić Gwiazd Dawida i dzięki temu mieli szansę ocalić swoje życie.

Rosnący strumień ludzi pragnących skorzystać z pomocy szwedzkich dyplomatów sprawił, że ambasada poprosiła Sztokholm o zwiększenie swojego personelu. W tym samym czasie między Amerykańską Radą do Spraw Uchodźców Wojennych, szwedzkim MSZ i Światowym Kongresem Żydów, trwały negocjacje dotyczące wysłania na Węgry osoby, której zadaniem byłoby koordynowanie misji ratowania Żydów. Ostatecznie wybrany został Raoul Wallenberg, który przybył na Węgry 9 lipca 1944.

Wallenberg wydał blisko trzy razy więcej paszportów niż limit ustalony przez władze węgierskie (4,5 tys.). Ponadto zatrudniał setki Żydów przy ambasadzie, powoływał kolejne szwedzkie instytucje, w których Żydzi znajdowali schronienie, dawał łapówki, prosił o wsparcie, uciekał się do gróźb i szantażu. Jego niekonwencjonalne metody zaczęły wzbudzać u współpracowników obawy, że Niemcy w końcu przestaną respektować szwedzkie paszporty.

W sierpniu 1944 r. Per Anger pojechał do Sztokholmu domagać się dalszego poparcia dla działań dyplomatycznych. Wkrótce po tej wizycie nastąpiło osobowe wzmocnienie obsady misji Królestwa Szwecji w Budapeszcie. Jednak na Węgrzech sytuacja Żydów znów uległa pogorszeniu. Niemcy odsunęli od władzy admirała Horthy'ego, który oficjalnie zadeklarował chęć podpisania układu pokojowego z nadciągającymi Rosjanami. Na jego miejsce mianowany został Ferenc Szalasi, przywódca tzw. strzałokrzyżowców, węgierskich nazistów.

Tymczasem Anger powrócił do Budapesztu i asystował Wallenbergowi w próbach uwalniania Żydów z transportów przeznaczonych na zagładę. Po latach w wywiadzie dla "Los Angeles Times" opowiedział jak z pociągu czekającego już na wyjazd do komór gazowych uwolnił przy pomocy oficera węgierskiej policji 150 Żydów. Tylko dwóch z nich miało dokumenty wystawione przez szwedzką ambasadę.

W listopadzie 1944 r. alianci zbombardowali linie kolejowe prowadzące do Auschwitz. W tej sytuacji Niemcy postanowili, że kilkadziesiąt tysięcy Żydów do granicy austriackiej będzie zmuszonych dojść pieszo. Anger wraz Wallenbergiem i dyplomatami innych państw neutralnych próbowali pomagać maszerującym. Dostarczali im żywność, pocieszali, interweniowali w przypadkach szczególnie nieludzkiego zachowania żołnierzy eskortujących maszerującą kolumnę. Z 37 tys. Żydów, którzy wyruszyli w drogę, do granicy dotarło 27 tys. Wielu zginęło w czasie marszu: część z wycieńczenia, część zabili strażnicy. Jednak wśród "brakujących" 10 tys. kilkaset osób stanowili Żydzi wyciągnięci przez Wallenberga i jego współpracowników.

Wkrótce do Budapesztu weszły sowieckie wojska. Anger ostatni raz widział Wallenberga 10 stycznia 1945 r. Tydzień później Wallenberg został zatrzymany przez Sowietów. Anger i inni członkowie szwedzkiej misji dyplomatycznej również trafili w ich ręce, jednak w kwietniu 1945 r. Rosjanie umożliwili im powrót do Sztokholmu.

Po wojnie Anger robił karierę w szwedzkiej dyplomacji; pracował m.in. w Australii i Kanadzie. Do końca życia zabiegał o wyjaśnienie okoliczności uwięzienia i śmierci Wallenberga. W 1989 r. spotkał się osobiście z Michaiłem Gorbaczowem. Jednak zagadka pozostała do końca niejasna. Nikt nie wierzy w oficjalną wersję podaną przez Rosjan, jakoby Wallenberg zmarł w więzieniu na atak serca w 1947 r.

Per Anger za swoją działalność został uhonorowany medalem "Sprawiedliwego wśród Narodów Świata" (1982 r.) i honorowym obywatelstwem Izraela (2000 r.). W 1995 r. węgierski Medal Zasługi przyznał mu prezydent Arpad Goncz. Rok później specjalnym wyróżnieniem nagrodziła go Rada Żydów Szwecji.

Zmarł w Sztokholmie 25 sierpnia 2002 r.



 
do druku poleć stronę

Fundacja Kultury Chrześcijańskiej ZNAK

Polska Rada Chrześcijan i Żydów

Serwis internetowy EURODIALOG


Zamów nasz newsletter










Indeks nazwisk / Indeks tematów
Wydarzenia / Przegląd prasy / Punkt widzenia / Książki / Ludzie / Studia i dokumenty / Sylwa
O nas / E-Mail
 
Copyright © FKCh "ZNAK" - 1999-2003